Antik camlar

Bardaklar

3.6.1 Kalıba Döküm Tekniğinde Bardaklar

Kalıba döküm teknikli cam bardaklara oldukçaz rastlanmasına rağmen, Pompei de geniş ve 23.5 cm. yüksekliğinde örnekler bilinmektedir. Bunlar kalıba döküm teknikli kaselerle oldukça benzerlik göstermektedir. Bu tip tabak formları İ.S. 1. yüzyılın ortalarında üretilmişlerdir.

3.6.2 Serbest Üfleme Tekniğinde Bardaklar

3.6.2.1 Çarkta-Kesme Yiv Dekorlu Bardaklar

Serbest üfleme tekniğinde yapılmış, çarkta-kesme yiv dekorlu bardaklar ortalama 15 cm. yüksekliğindedirler. Gövdelerinde dekor olarak çark ya da tornada yapılmış yatay yivler bulunmaktadır. Tarihlendirilebilen örnekler arasında; İtalya-Caverzere de İ.S. 1. yüzyıl mezarlarında zümrüt yeşili, silindirik gövdeli bardak ele geçmiştir. Trakya-Vize den oval gövdeli çarkta-kesme yiv dekorlu bir bardak ele geçmiştir. Bu parça İ.S. 1 yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilmektedir. Pompei de oval gövdeli bardakların yanı sıra silindirik gövdeli bardaklarda oldukça yaygın görülen örneklerdir. Belçika-Tirlemont tan İ.S. geç 2. yüzyılla, erken İ.S. 3. yüzyıl başlarına tarihlenen çarkta-kesme dekorlu bardak parçası bulunmuştur.

Güney Fenike ve Galile de Geç Roma dönemine tarihlenen bardaklar bulunmuştur. İsrail deki Yehi am mezarlarında İ.S. 3. yüzyıldan İ.S. 4. yüzyılın ortalarına tarihlenen 4 adet bardak bulunmuştur. Bunlar arasında camın iç kısmında çarkta-kazıma yiv dekorlu bir bardak da bulunmaktadır. Nahariya da Geç Roma Dönemine ait aynı çeşitte bardaklar da ele geçmiştir. Barag, İsrail-Hanita mezarlarındaki benzer formlar için bardak şekilli kaplar olarak adlandırmıştır. Bunların bu şekilde tanımlamasının nedeni, British Museum da sergilenmekte olan benzer örneklerin kapaklı oluşudur. Bu da bize bu kapların bardak olarak kullanımlarından çok merhem ya da parfüm saklanması için kullanıldıklarını göstermektedir. Dura Europos kazılarında 29 parça bardak kaidesi ele geçmiştir. Bu parçalardan sadece bir tanesi çarkta- kesme yiv dekorlu bardak parçasıdır. Clairmont, bu parçayı benzer örnekleri doğrultusunda İ.S. 3. ve 4. yüzyıla tarihlemektedir.

3.6.2.2 Dışa Dönük Ağızlı Bardaklar


Bu tip bardaklarda gövdeden boyuna doğru geçişte daralma görülür, ağız ise dışa dönük biçimlidir. Bu formun çarkta-kesme yiv dekorlu ya da çarkta kazıma dekorlu çeşitleri oldukça nadirdir. Genellikle herhangibi bir süsleme yapılmadan bırakılırlar. Pompei den İ.S. 1. yüzyıl örnekleri bilinmektedir. Korinth de de İ.Ö. 1.yüzyıldan İ.S. 1. yüzyıla tarihlenen kontekslerde dışa dönük ağızlı bardaklar ele geçmiştir. Almanya-Trier de Geç Roma dönemine, İ.S. 3. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen kontekslerde bu çeşit bardaklar ele geçmiştir. Ancak bu parçalar Pompei de ele geçen bardaklarla karşılaştırıldığında daha dar ve yüksek olduğu görülmektedir. Ayrıca İsrail-Hanita mezarlarında İ.S. 3. ve 4. yüzyıla tarihlenen dışa dönük ağızlı 3 adet bardak bulunmuştur.


3.6.2.3 Çökertme Tekniğinde Bardaklar

Bu çeşit bardaklarda dış yüzey hafif dışbukey, kaide konkav ve ağız dışa dönüktür. Bu formda genellikle bardakğın yüzeyinde 4 tane çökertme yapılır. Hollanda-Nijmegen deki OH mezarından İ.S. 30 ile 70 e tarihlenen iki adet çökertme teknikli bardak ele geçmiştir. İsviçre-Locarna da İ.S. 1. yüzyılın sonları ile İ.S. 2. yüzyılın başlarına tarihlenen bardak örnekleri bilinmektedir.

Karanis de iki çeşit çökertme teknikli bardak görülmektedir. Parlatılmış ağızlı ve yatay çarkta-kesme yiv dekorlu olanlar ve işlenmemiş ağızlı, bazı örneklerinde çarkta-kesme yiv dekorlu olanlar. İkinci tip, İ.S. 2. yüzyılda oldukça yaygın olarak görülen bir formdur. Bu çeşit bardakların geldiği evler İ.S. 2.- 4. ve 5. yüzyıllara ait evlerdir. Almanya- Cologne de bulunmuş olan bu formdaki bardaklar İ.S. 3. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen mezarlardan gelir. Konkav dipli, vurma dipli ve gövde üzerinde altı adet çökertme teknikli dekora sahiptirler. Dura Europos kazılarında iki adet çökertme teknikli bardak kaide ve gövde parçası ele geçmiştir. Clairmont, bu parçaları İ.S. 3. ve 4. yüzyıla tarihlemektedir. Kıbrıs kazılarında çökertme teknikli 2 adet tam olarak bardak ele geçmiştir. Bu bardaklar hafif konkav kaideli olup birinde 6 diğerinde ise 11 tane çökertme yapılmıştır.


3.6.2.4 Aplike Dekorlu Bardaklar

Çoğunlukla İtalya da görülen çok yaygın olmayan bir formdur. Genellikle ince cidarlı, parlatılmış ağızlı ve kesme kaidelidir. İtalya da üretilmiş örnekler vurma diplidir. Bu formda, iki çeşit dekor tekniği bulunmaktadır. İlk dekor tekniğinde oval halka kabartmalar yapılır. Diğerinde ise dalgalı çizgilerle dekor yapılırdı. Tarihlendirilebilen buluntuların birçoğu kuzey İtalya dan ve Güney İsviçre den gelmektedir Belki de sadece bu bölgelere ait olan bir bardak çeşidir. Locarno’dan İ.S. 1. yüzyılın ortalarına tarihlenen örnekler bilinmektedir. Karanis mezarlarından da İ.S. 2. ve 3. yüzyıla tarihlenen bu formda bardaklar görülmektedir. İ.S. 1. yüzyıldan daha sonra yuvarlatılmış ağızlı ve noktalı arkatlar şeklinde süslemeye sahip dekorlu baekar ların yapıldığı anlaşılmaktadır.


3.6.2.5 Çarkta-Kesme Yiv Dekorlu, Katlanmış Kaideli Bardaklar

Bu bardaklar farklı çeşitte kaideye sahiptirler. Birçok örnek katlanmış halka kaideye sahiptir. Ancak bazı örneklerde düz kaide ya da tek parça kaide görülmektedir. İ.S. 1. yüzyılın ikinci yarısından İ.S. 4. yüzyılın içlerine kadar kullanımı görülmüştür. Tarihlendirilebilen örneklerden, Naples Müzesi nde sergilenmekte olan Pompei den iki örnek ve Korinth de bulunmuş olan ve kaidesi eksik İ.S. 1. yüzyıla tarihlenen bardak parçasıdır. Almanya-Remagen de İ.S. 2. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen dekorsuz bir örnek bilinmektdir. Harden in sınıflandırdığı Karanis örnekleri ise düz kaidelidir. İ.S. 3. yüzyılın sonları ile İ.S. 4. yüzyılın başlarına tarihlenen Roma Dönemi ait ev kazılarında ele geçmişlerdir. Ancak Harden; bu çeşit bardakların İ.S. 2. yüzyılın sonları ile İ.S. 3. yüzyılın başlarına tarihlenen tabakalardan gelmesini bu bardakların yapımındaki geleneklerin devamı olduğunu belirtmektedir.


3.6.2.6 Çökertme Tekniğinde, Katlanmış Ayaklı Bardaklar

Akdeniz bölgesinde sıkça görülen bir formdur. Gövdede uzun ve oval çökertmeler ile katlanmış kaideye sahiptirler. En yaygın olarak görüldüğü yer Pompei dir. Yükseklikleri 11 ile 23 cm. arasında değişmektedir. Thera da bulunmuş olan bu çeşit bardaklar olasılıkla İ.S. 2. yüzyıla aittirler. Belçika-Tirlemont da İ.S. 2. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen yüksek düz dipli bardaklar bulunmuştur. Geç Roma Dönemi bardakları genellikle gövde üzerinde bulunan çökertmeye sahiptirler. İ.S. 4. yüzyılın ilk yarısından Almanya-Andernach dan gelen örneklerde çökertme tekniği uygulanmış gövde üzerinde cam ipliğinden yapılmış dekor bulunmaktadır. Kıbrıs kazılarında çökertme teknikli, ayaklı 2 adet bardak bulunmuştur. Bu bardaklar birinde 14 diğerinde ise 6 tane çökertme yapılmıştır.

Geç Roma Dönemi siyah firnisli, oldukça yaygın olarak görülen seramik bardakların cam taklitleridir. Bu formda ki örnekler çökertme tekniğiyle yapılmaktadırlar. Form özellikleri: dışa çekik ağızlı, belirgin omuzlu gövdeden kaideye göre daralan katlanmış kaidelidir. Bu formda Belçika-Furfooz dan gelen kısa boyunlu, dışa çekik ağızlı örnek tek farklı formdur. Bu form İ.S. 350 lerden sonra pek görülmez. Ayrıca bu formun keskin omuzlu örnekleri Almanya-Trier ve Nijmegen den gelmektedir. Nijmegen den gelen parça İ.S. 4. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilmektedir. Nijmegen deki örnekler vurma dipli ve ince uzun ayaklıdır. Cam bardakların seramik bardakları taklit ederek üretim yaptığı düşünülürse form özelliği olarak bu buluntular İ.S. erken 4. yüzyıl olmalıdır.

Batı Anadolu daki müzelerde de bu çeşit çökertme teknikli ayaklı bardaklar görülmektedir. Tire Müze sinde sergilenmekte olan İ.S. 4 yüzyıla tarihlenen ayaklı bardak formları buna iyi bir örnektir. Bu tipin özelliği olan kısa boyun görülmekle birlikte bir tanesinde daha belirgindir. Her ikisinde de şişkin gövdede dört adet çökertme tekniğiyle yapılmış dekor bulunmaktadır. Türkiye deki özel kolleksiyonlarda da İ.S. 2. ve 3. yüzyıla tarihlenen ayaklı bardak örnekleri bulunmaktadır. Bu tipte çökertmeye sahip dekorlu bardaklar Doğu Akdeniz de, başta Kıbrıs ve Tunus-Tipasa olmak üzere birçok merkezde İ.S. 3. yüzyıl kontekslerinde bulunmuştur.


3.6.2.7 Konik Gövdeli Bardaklar

Bu form İ.S. 4. yüzyılda çok yaygın olarak görülen bir formdur. Formun dioganal kaburgalı örnekleri İ.S. 4. yüzyılın sonlarından bilinmektedir. Samson’daki İ.S. 4. yüzyıl mezarlarından bu tipde bardaklar ortaya çıkarılmıştır. Bu buluntular Namur Müzesi nde sergilenmektedir. Colonia Agrippinensis ve çevresinde İ.S. 2. yüzyıla tarihlenen konik biçimli bardak formlarına rastlanmaktadır. Bu konik gövdeye sahip bardaklar Geç Roma dönemi boyunca oldukça sık rastlanmaktadır. Lüksemburg Müzesi nde İ.S. 4. yüzyıla tarihlenen konik gövdeli vurma dipli bardaklar sergilenmektedir. Daha silindirik ve gövdeden kaideye geçişi dar olan bardaklar ise İ.S. 4. yüzyılın ikinci yarında Cologne den bilinmektedir. Nijmegen mezarlarından gelen bu çeşit bardak formları İ. S. 4. yüzyıla tarihlenmektedir. Bu formun kazıma dekorlu örnekleri ise Carnuntum da bulunmuştur.

Hierapolis kazılarında da iki farklı tipte bardak ele geçmiştir. Birincisi; tiyatro kazılarından, diğeri ise nekropol kazılarından gelmektedir. Isings 106c formunda ki tiyatro kazılarından gelen bardak örneği, konik gövdeli ağzı düz kesilmiş biçimdedir. Bu tipteki formlara İ.S. 4. yüzyılda Roma imparatorluğu sınırları içersinde sıkça rastlanmaktadır. Bazı örneklerinde kazıma çizgi bezemeler varken bazı örnekler ise dekorsuz yapılmaktadır. Nekropol kazılarından gelen ikinci tip formda ise; gövde üzerinde kaburgalarla bezenmiş dekor bulunmaktadır. Bu örneğin tam olarak benzerleri olmasa da İ.S. 2. yüzyılda üretilen Kilikya üterimlerine çok benzemektedir. Karaniste bu formun daha geniş çeşitleri bilinmektedir. Harden; bu tip bardaklar için, Mısır da ve Batı da küçük çaplı örneklerinin görülmediğini belirtmiştir. Kisa da bu formun benzerleri olmasına karşın bunlarda cam ipliğinden yatay bezemeler yoktur. Ayrıca 1967 yılında, Limburg kentindeki Valkenburgerweg eyaletindeki bir sitenin yüzme havuzu kazısında da bu tipte kalın konik gövdeli bardak ele geçmiştir. Bu kalın kaideli bardak parçası İ.S. 3. ve 4. yüzyıllara tarihlendirilebilir. Yine konik gövdeli örnekler arasında Isings, bu parçaları parelel örnekleri doğrultusunda İ.S. 3. ve 4. yüzyıllara tarihlendirmektedir.

Tüp biçimli halka kaideye sahip bardak tipleri Geç Roma Döneminde İmparatorluğun doğusunda ve batısında oldukça yaygın olarak kullanım alanı görümüştür. Royal Ontario Müzesi nde sergilenmekte olan ve Hayes in Suriye-Filistin camları olarak gruplandırdığı tüp biçimli halka kaideli bardaklar Vessberg in tüp biçimli halka kaideye sahip bardakları arasında B grubunda yer almaktadır. Vurma dipli kaideler, noble kullanımının neden olduğu derin konkavlık yani içbükeyliktir. Bu parçalarda katlanarak yapılmış olan kaidede diğer formlarda olduğu gibi iç kısmında boşluk -tüp ya da boru şeklinde yapılan kaidelerde ki gibi- bulunmaz. Kaide kısmı maşa ile sıkıştırılarak parlatılmıştır.

Bu tipte düz dipli bardaklar İ.S. 2. yüzyıl boyunca kazıma çizgi dekorlu kaselerle birlikte üretilmişlerdir. Belki de o dönem moda olan kazıma çizgi dekorlu kaselerle aynı atölyelerde üretilmiş olabilirler. Bu bardakların benzerleri Mısır, Naksos Adası ile Anadolu da ele geçmiştir. Ashmolean Müzesi nde düz dipli bardakların dışa dönük ağızlı formları bilinmektedir. Bu tipteki bardakların düz gövdeli olanlarını ise İ.S. 3. ve 4. yüzyıllara tarihlendirilmektedir. Ayrıca Türkiye deki özel kolleksiyonlarda da bu tarzda bardaklar bulunmaktadır. Bu parçaların tam profilleri ya da gövdeye geçişleri korunmadığı için formun biçimini benzer düz dipli bardak parçalarına bakarak yorumlayabilmekeyiz. Bu nedenle tam bir tarih verilmese de olasılıkla İ.S. 2 ve 3. yüzyıllara ait olmalıdırlar.

3.7.3 Kalıba Üfleme Tekniğinde Bardaklar

Kalıba üfleme bardaklar
toreumata olarak adlandırılır. Bunlar metal kapların taklitleridir. İ.S. 1 yüzyılın ortalarından itibaren lotus tomurcuğu dekorlu kalıba üfleme teknikli bardaklar Roma imparaorluğunun sınırları içerisndeki tüm alanlarda görülürler. Pompei’de keskin kabartma dekorlu çok kaliteli bardaklar ele geçmiştir. Pompei deki bir örnekte asma yaprakları, çeşitli hayvanlar ve ördekler kabın üzerinde düzenli bir şekilde dağıtılarak dekor edilmişlerdir. Kalıba üfleme bardaklarda en çok kullanılan motif ise kabartma şeklinde lotus tomurcuğudur. Bazen bu tomurcuklarla yapılan dekorlar bardakların merkezindedir. Pompei'den birkaç bardak örneğinde ağız parlatılmış ve gövdede kazıma çizgilerle dekor yapılmıştır. Vidonnissa Müze'sinde İ.S. 1. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen bardaklar bulunmuştur. Nijmegen de ;Emezarında İ.S. 30-70 arasına tarihlenen bardak ele geçmiştir. Kalıba üfleme bardaklar Cologneden bulunmuştur. Suriye Yahmour da İ.S. 1. yüzyıla tarihlenen mezarda kalıba üfleme tekniğinde üretilmiş yazılı bardaklar bulunmuştur.

Tomurcuk ya da badem biçimli çıkıntılardan oluşan bir süslemeye sahip bulunan mor renkli camdan yapılmış bardak; Kolophon da bir mezarda bir grup tıp aleti ile birarada ele geçmiştir. Bu bardak şu anda Ashmolean Müzesi nde sergilenmektedir. Bu parçanın ele geçtiği tıp aletleri İ.S. 1-2. yüzyıllar arasına tarihlenmektedir. Bardağın benzer örnekleri de İ.S.1 yüzyıla verilmektedir. Aynı bardaktan Satala da saptanmıştır. Klaros kazılarında 1990 yılında Propylon Sektöründe tomurcuk dekorlu kalıba üfleme tekniğinde yapılmış bardak ortaya çıkarılmıştır. Bu parça İ.S. 1. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilmiştir. Ayrıca Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. koleksiyonunda İ.S. 1. yüzyıla tarihlenen badem ya da tomurcuk motifli bardak bulunmaktadır. Stern, badem ya da tomurcuk motifli bardakların İ.S. 1 yüzyıla ait olduklarını savunmaktadır. Bu dekor biçiminin bir de sürahi biçiminde yapılan örnekleri vardır. Bunlar az görülmekle birlikte İ.S. 1. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilmektedirler.