Antik camlar

Gemmalar ve Değerli ya da Yarı Değerli Taşlar

Gemma’nın Anlamı ve Kullanımı

Gem (Latince'de gemma) oyulmuş, parlatılmış ve genellikle mücevher ya da başka objeler üzerine (örneğin: dini inanışa ait heykellere, duvarlara, müzik aletlerine, mobilyaya, hatta Caligula ve Elagabalus gibi imparatorların ayakkabılarına) süs olarak işlenmiş değerli ya da yarı değerli bir taş parçası olarak tanımlanabilir. Tarih olarak gemma yapımına İ.Ö.6. yüzyılın son çeyreğinde başlanmıştır. Önce ki dönemlerde: Miken dönemlerinden geometrik ve oriantalizan dönemlere traşlanma ile dekor yapımı bilinmekteydi. Ancak sert bir taş olan kuvars çeşitlerinden sadece bu dönemde bu kadar yoğun olarak kullanılmıştır. Bu taşların pek çoğu bir aletle, ya negatif (intaglio-oyma) ya da pozitif (cameo-kabartma) şekilde işlenmiştir. Ekseri yüzük taşlarına monte edilmiş olan oyma taşlar, bazen hiçbir yere monte edilmeden ya da kolye olarak monte edilen ve daha büyük olan kabartma taşlarda (cameos) daha sık görülür. Cam ise daha pahalı taşların taklidinde kullanılmıştır. Oyma taşların, resmi ve kişisel mühür olarak kullanılma gibi pratik bir amacı vardı. Bu işlevin yanı sıra, oyma taşlar süs eşyası olarak ve bazıları da şifa verici ve koruyucu olduğuna inanılan muskalar olarak kullanılırdı.

Gemma Yapımında Kullanılan Taş Çeşitleri

Yunan-Roma dönemine ait yüzük taşlarının pek çoğu sert taşlardan yapılmış olup bunların içinde kuvars en yaygın olanıdır.  Çeşitli renkte, saydam kristaller şeklinde ya da yarı saydam ya da yarı opak şeklindedir.

Karnelyan(cornelian)  
          Kalsedonun yarı şeffaf, kırmızı çeşidi olup, koyu kırmızıdan altın sarısına kadar tonları olabilir. Bu isim kızılcık ağacının kırmızı çekirdeği olan Latince 'cornum' kelimesinden türemiştir. Diğer adı olan karnelyan isminin, genellikle doğru olmadığı düşünülür ise de, yanlış etimolojiden türetilen 'carnis' yani ten kelimesi, söylenişi daha popüler hale getirmiştir. Bazı antik örneklerin beyazımsı görünümleri ise, yüksek ısıya maruz kalmaları nedeniyledir.

Sard
          Kalsedonun yarı şeffaf kahverengi bir çeşidi olup, renkleri açık sarımsı kahverengiden, opak koyu kahverengiye kadar değişebilir. Bazen içinde koyu renkli içeltiler de gözlenir. Sard'ın karnelyandan ayrımı genellikle zordur. Karnelyan ve sard, Yunan ve Roma mühür sanatında en yaygın olarak kullanılan taşlardı. İsmi en fazla bulunduğu Lydia'daki Sardis şehrinden türetilmiştir.

Sardoniks
         Kahverengi veya mavi ardalanmalı, düz bantları olan kalsedonu tanımlamak için kullanılır. Kabartma taşlar (cameos) işlemeleri için en çok tercih edilen taştı. Oymacı, tabakalardaki renklerin avantajını kullanarak, örneğin: krem renkli figürleri koyu renkli bir arka plan üzerinde gösterebilir, taç ya da kumaşın detaylarını tasvir edebilirdi. Nikolo terimi, üst seviyesi mavi veya kahverengi ile alt seviyesi ise, koyu kahverengi olan, bantlı Roma taş oymacılığını tanımlardı. Açık renkli bantlarına atfen Yunanca el parmağının tırnağı kelimesinden gelen oniks ise, genellikle siyah ve beyaz iki bantlı tabakadan oluşmuş kalsedona verilen isimdir.

Agat(akik)
       Akik taşı ya da agat antik dönemlerde nazarlık ya da muska olarak kullanılırdı. Susuzluk ve kuraklığı önlemede de iyi geldiği düşünülen akik taşını ayrıca Pers’li büyücüler fırtınanın yönünü değiştirmede etkili olduğunu düşünerek kullanmışlardır. Bununla birlikte, akikten yapılmış kaseler  erken dönemlerden Bizans dönemleri de dahil olmak üzere kullanımı devam etmiştir. Akik, kahverengi, sarı, kırmızı ve gri gibi farklı renklerde olabilen, dalgalı bantlara sahip bir kalsedon çeşitidir. Zıt renklerdeki benekleri ve paralel küçük çizgileri ona çekici bir hava verir. Yüzük taşları işlemesinde kullanılan agat üzerindeki değişik bantlar, düz ve yatay değil de düzensiz ve dikey olduğu için, sardoniks, nikola veya oniks'ten farklıdır. Bantlı akik taşı genellikle cam boncuk yapımında kullanılmaktadır.

Jasper
          En yaygın renkleri kırmızı, turuncu ve sarı olan opak bir kalsedon çeşitidir. Serpiştirilmiş kırmızı noktalar içeren yeşil bir çeşidi de, yaygın olarak kantaşı veya heliotrop olarak adlandırılır. İ.S. 2. ve 3. yüzyıl Roma yüzük taşlarında, sarı ve özellikle kırmızı jasper taşları çok moda olmuştu. Aynı dönemde beyaz, kahverengi, sarı ve siyah küçük parçalar içeren benekli taşlar da ara sıra kullanılmıştır. Antik dönemde gemma taşı olarak yaygın kullanılan Jasper, İbrani, Asur, Pers, Yunan ve Roma yazılı kaynaklarında adı geçen bir taş çeşitidir.

Kalsedon
            İçerdiği safsızlıklar nedeni ile değişik renklerde olan, ufak kristalli bir kuvars çeşididir. Kalsedon çok genel bir tanımlamadır; alışılageldiği üzere renksiz, gri ve mavi türleri bu adla anılırlar. İsim, Khalkedon şehrinden türemiştir (bugünkü Türkiye'de İstanbul'daki Kadıköy). Erken dönem Kalsedon’dan yapılmış gemma-taşları baskı-biçimlendirme yöntemiyle yapılmaktaydı. Biçimlendirilmiş olan kalsedon gemma’ya daha sonra ise parlatma işlemleri yapılırdı.

Plazma
           Kalsedonun yeşil renkli olan çeşididir ve genellikle koyu renkli içeltiler içerir. Genelde yeşil rengi içinde bulunan krom yüzündendir. Plazma çok doğru bir tanımlama olmayıp, aventürin, praz, krizopraz gibi farklı bazı yeşil taşlar için de kullanılabilir.

İri kristalli kuvarslar

Kayakristali
           Şeffaf ve renksizdir. Yalnızca İ.Ö. 1. Yüzyılda görülmüş ve Roma dönemine göre Yunan döneminde daha çok kullanılmıştır. Eskiler, kaya kristalinin suyun çok düşük ısıda donmasıyla oluşmuş bir cins taşlaşmış buz olduğuna inanırlardı, 'kristal' kelimesi de Yunanca'daki buz kelimesinden türemiştir. Plinius, Anadolu'da Karia'da, Alabanda ve Orthosia civarında düşük kaliteli bir çeşidinin bulunduğundan bahseder.

Ametist
           Şeffaf olan ametist, rengi koyu mordan açık leylak rengine kadar değişir. Renk genellikle, taş içerisinde aynı tonda dağılmamış olup, bazı bölümler daha açık, bazıları ise daha koyudur. Taşı takanın, içkinin sonraki etkilerine karşı bağışıklık kazındığına dair inanca dayanmakta olan ismi, Yunanca 'sarhoş değil“ anlamına gelen kelimeden türemiştir.

Diğer mineraller

Lapislazuli
             Altın parıltılı lacivert renkte vir taştır. Çeşitli minareller içerir ve opaktır. Kaynağı Rusya ve Afganistan’dır. Ticaret yoluyla Batı Asya’dan gelmiştir. Mısır’da ve Mezopotamya’da oldukça fazla kullanılırdı.

Granat(nartaşı)
             Kristalleşmiş bir silikattır; şeffaftır. Renkleri koyu kırmızıdan turuncuya ve bazen mora kadar değişebilir. Bu renklere göre antik çağda farklı isimler verilirdi. Helenistik Döneme kadar kullanılmayan granat, bu dönemde moda olmuştur. Sertliği kuvarstan daha fazladır ve bu nedenle yontulması daha zordur. Plinius, Anadolu'da Karia'da, Alabanda ve Orthosia şehirleri civarında çıkarıldığından bahsetmektedir. Modern ismi olan almandin, alabandina'nın bozulmasıyla türetilmiştir. Lychis denilen alev kırmızısı renkteki çeşidi, Plinius'a göre Karia'da ve Orthosia civarında bulunmaktadır. Granatlar genellikle bombeli yüzeyler şeklinde yontulurdu ve rengini açmak için ise alt tarafları oyulurdu.

Hematit
            Koyu metalik, gri görünümlü demir oksittir. İsmi pıhtılaşmış kan görünümünden dolayı Yunanca kan anlamındaki 'haimatitis' kelimesinden gelmektedir. İsminin diğer bir açıklaması, hematitin toz haline getirilmesiyle aldığı kırmızı renkten dolayıdır. Yunan döneminde ender olarak kullanılırdı ve çoğu örnek, büyülü oyma taşlarının yapıldığı Roma imparatorluğu dönemine aittir.

Oyma Teknikleri

           Kesme aletleri ve teknikleri işlenecek malzemenin doğasına göre seçilirdi. Sadece yumuşak taşlar ve metaller kesme aletleri kullanılarak elle çalışılırdı. Greko-Romen dönemlerinde daha çok sert taşlar kullanılıyor ve çark tekniğini gerektiriyordu.             Öncelikle ham taş bloğundan, kullanılacak parçalar yontulurdu. Daha sonda pedallı bir torna tezgahıyla çalışan ince aşındırıcı bir çark üzerine taşlar sürtülerek, son şekli verilmemiş parçalar haline getiriliyordu. (Dönen kesme çark Mısır’da Yeni Krallık döneminden itibaren bilinmekteydi. Elle ya da ayakla çevrilen çarka bir mil monte edilmiş ve bu mil ucuna da çok sert bir taş olan korindon konulmuştur. Çark çevrildiğinde mil hareket ederek kesme yapılmaktaydı. ) Değerli taş sürtülerek istenilen şekle getirildiğinde, önce zımpara tozuyla, daha sonra da ince toz haline getirilmiş hematit (demir oksit) ile parlak bir görünüş vermek için cilalanırdı. Bu parlatılmış parça, sonra yağ ve aşındırıcıdan oluşan bir karışıma batırılarak, bakırdan yapılmış delgiler yardımıyla işlenirdi.

Bu delgiler genellikle elle kullanılan veya sabit yay delgileri tipindeydi. Delginin miline bir sicim bağlanır ve sert yay ileri geri hareket ettirilirdi. Yatay bir tezgah üzerine sabitleştirilmiş yay delgisinin bir örneği, 18 yaşında ölen bir yüzük taşı kesicisi (daktulokoiloglyphos) Sardis'li Doros'un, İ.S. 2. yüzyıla ait olup, Lydia'nın Philadelphia (Manisa-Alaşehir) şehrinde bulunan mezar taşının üzerinde betimlenmiştir. Ancak yüzük taşlarının üzerinde kalan izlerin araştırılmasıyla bilgiler edinilebilir. Bu delgiler, demir veya bakır alaşımlarından yapılmışlardı. Bunların öğütme gücü büyük oranda zımpara taşı (korindon mineralinin sertliği 9 olan ve saf olmayan formu) türü bir aşındırıcıyla sağlanıyordu. Zımpara taşı rezevleri, Türkiye'nin güney batısında Ege Denizindeki Kiklad adalarında Nakkos adasında ve Hindistan'da mevcuttur.

        Yüzük taşı oyucusu, kesici ucu ya ince bir disk ya da topa benzeyen farklı boyutlarda ki delgi kombinasyonları kullanılırdı. Antik çağlarda yüzük taşı oyuncularının büyüteç kullanıldığına dair kesin bir kanıt yoktur. Ancak, sanatın miyop olan, dolayısıyla da yakına odaklama problemi olmayan ailelerde, babadan oğula geçtiği düşünülmektedir. Yüzük taşı kesicileri, Helenistik ve Roma dönemlerindeki diğer sanatkarlar gibi, lonia’ya diline bağlıydılar ve meslekleri genellikle nesilden nesile geçerdi. Bölgesel okulların ve stillerin varlığı bilinmektedir, ancak kaynak malzeme olmaması nedeniyle bu konudaki bilgilerimiz tam değildir.