Antik camlar

Kavanoz

3.7.1 Serbest Üfleme Teknikli Cam Kavanozlar

3.7.1.1 Kare Kavanozlar

Dışarı ve aşağı katlanmış ağızları yuvarlatılmış olan, kare kavanozların ağızları genellikle dış dönük şekilde yapılırlar. Kare şeklinde şişelerden cidar kalınlıkları daha incedir. Almanya-Hofheim den gelen en erken kare kavanozlar bilinmektedir. Bu kavanozlar Flavius döneminden önce çok yaygın değildirler. Bu kavanozların bazılarında mühür baskılar görülmektedir. Ancak bu özellik Kuzey deki cam kavanoz buluntuları arasında görülmez. İtalya nın kuzeyinde İ.S. 1. yüzyıl Gravellona ve Lomella mezarlarında kare kavanozlar bulunmuştur. Locarno dan Flavius dönemine tarihlenen bir örnek bilinmektedir. İtalya-Rovenna da İ.S. 4. ve 5. yüzyıl Classe mezarlarında kare biçimindeki kavanozlara rastlanmıştır. Kare kavanozların katlanmış ağızlı örnekleri de bulunmaktadır. Bunlar Neron-Flavius döneminden İ.S. 2. yüzyıl içlerine ve daha sonralarına kadar devam etmiştir. Bazı özel kolleksiyonlarda kare kavanoz formları bulunmaktadır. Bu kaplar, İ.S. 4. ve 5. yüzyıllara yani geç Roma, erken Bizans dönemine tarihlenen camlardır.

Tıp aletleri olarak da kare kavanozların kullanıldıkları bilinmektedir. Bu duruma örnek olarak; Efes de, Hygenios Kanpylios un mezarındaki açık mavi renkte kare biçimli cam kavanoz verilebilir. Yüksekliği 7.2 cm., ağız çapı 3.7 cm. olan bu kare kavanoz Roma döneminde cam eserlerin metal kaplar kadar günlük hayatın dışında sık kullanıldığını göstermesi açısından da önemli bir buluntudur. Bu kare kavanozun yanında ilaç kabı olarak kullanılmış gümüşten ve bronzdan yapılmış kaplarda ortaya çıkarılmıştır. Bu buluntular şu anda Römish-Germanisches Zentral Museum da sergilenmektedir.

3.7.1.2 Oval ve Soğan Gövdeli Kavanozlar

Soğan şeklinde gövdeye sahip kavanozlar; dışa dönük ağızlı sıradan günlük kullanım kaplarıdır. Genellikle mavimsi-yeşil camdan yapılırlar. Mezar urneleri olarak da bu tür kapların kullanıldığı bilinmektedir. Tarihlendirilebilen örnekler Almanya-Remagen de İ.S. 2. yüzyılın ikinci yarısından gelmektedir. Sion mezarlarında İ.S. 4. yüzyıla tarihlendirilen örnekler vardır. Bu kavanozların ağız çapı 10 cm.den daha küçük olanları merhem kabı olarak da kullanıldıkları tespit edilmiştir. Belçika-Theux mezarlarından İ.S. 2. yüzyıla ait bir örnek gelmektedir. Hollanda-Heerleon da İ.S. 2. yüzyıl sonlarına ait mezarlarda çok iyi durumda korunmuş bir örnek bulunmuştur.

Oval ve soğan gövdeli kavanozların üç farklı formda özellikleri görülmektedir. Naples Müzesi nde sergilenen ve Isings Form 4 olarak tanımlanan Pompei deki Villa Oplantis de bulunan duvar resminde cam olla (kavanoz) betimlenmiştir. Burada oval kavanozun içi yarısına kadar su ile dolmuş olarak gösterilmektedir. Bu dönemde yapılan bu tipdeki kavanozların ağızları, katlanarak yapılmıştır. Ancak söz edilen duvar resmindeki kavanozun ağzı düz olarak gösterilmiştir.

Katlanmış ağızlı kavanozlar; ağız kısımları dışarı içe ve daha sonra aşağıya katlanmıştır. Üstü ise düzleştirilmiştir. Günlük kullanım kabı olarak yaygındır. Olasılıkla saklama kabı olarak da kullanılmışlardır. Ziyafetler için balık saklamada kullanılmış olabilirler. Pompei de günlük kullanım kabı olarak kullanılmış bu tür kavanozlar bulunmuştur. Bu formun en erken örnekleri Colcherster de Claudian-Neron dönemine tarihlendirilmektedir. İtalya ve Batı eyaletlerinde İ.S. 1. yüzyıl ortalarında oldukça yaygın olan katlanmış ağızlı kavanoz formunun Fransa-Arles te bulunmuş olan ve şu anda Comarmond Koleksiyonu nda sergilenen bir örneğide bilinmektedir. Vessberg tarafından yayınlanan Kıbrıs camlarında bu örneğe benzer bir eser bulunmaktadır. Adria Ulusal Arkeoloji Müzesi ndeki antik cam koleksiyonunda sergilenen bu tipdeki katlanmış ağızlı, keskin omuzlu, oval gövdeli parçalar İ.S. 1 yüzyılın ilk yarısına tarihlenmektedir.

Dik yaka ağızlı kavanozlar; Dik ve içe katlanmış ağız boyun çevresinde bir yaka görünümü oluşturmaktadır. Bu çeşit kavanozlar evde günlük kullanımları dışında ikinci bir işlev olarak da, urne olarak kullanıldıkları görülmüştür. Hollanda-Bergham da İ.S. 2. yüzyıl sonu ve 3. yüzyıl başlarına tarihlenen bu tür kavanoz örnekleri bulunmuştur. Hollanda-Bonnefanten Müzesi nde bulanan mavimsi-yeşil camdan dik yaka ağızlı iki adet kavanoz ağız parçası İ.S. 1. yüzyılın sonları ile 2. yüzyılın başlarına tarihlendirilmektedir.

Kaburgalı kavanozlar; Katlanmış ağıza sahip gövdelerinde cam ipliğinden yapılmış kaburga dekorları bulunan bu kavanozlar, İ.S. 1. yüzyılın sonu ile İ.S. 2. yüzyıl başlarında görülür. İ.S. 2. ve 3. yüzyılda ise kuzeyde bu form görülmeye başlanır. Hollanda-Limburg da bulunan katlanarak oluşturulmuş geniş yakalı kaburgalı kavanıoz formu İ.S. 1 ile 2 yüzyıla tarihlenmektedir.

Hollanda-Mass da 22 cm. yüksekliğinde, dışa çekik işlenmemiş ağızlı, gövdede 11 adet halka şeklinde dekor eklentisi bulunan kavanoz bulunmuştur. Bu kavanozun gövdesinde kadın-başlı mask bulunmaktadır. Danimarka-Hojvang da da İ.S. 4. yüzyıl mezarında gövdenin üst kısmında yatay kesme yiv, alt kısmında ise iki adet arslan başı maskı bulunan kavanoz ortaya çıkarılmıştır.

3.7.1.3 Kulplu Kavanozlar

M biçimli kulba sahip kavanozlar;
kulplu kavanozlar arasında en çok görülen çeşittir. Huni şeklinde dışa ve içe katlanmış, yuvarlatılmış yaka ağızlı, uzun boyunludur. Bazı örneklerinde ise içe katlanmış ağız olabilir. Omuzdan boyuna doğru yükselen yatay kulplar boyun seviyesine kadar gelmeyebilir. Bu form İ.S. 1. yüzyılın ikinci yarısı boyunca görülmeye başlanır. İ.S. 2. yüzyıl boyunca devam eder. Pompei de bu çeşit kavanoz örnekleri bilinmektedir. Almanya nın Hoffeld bölgesinde erken İ.S. 2. yüzyıla tarihlenen M biçimli kulba sahip dar boyunlu kavanozların üretildiği bilinmektedir. İtalya ve Güney Gaulish de bu tarzda kavanozlar çok popülerdir. İtalya da H biçimli kulplara sahip kavanozlar üretildiği bilinmektedi. Bologna ve Este de de H biçimli kulplu kavanozlar görülmektedir. Gaulish, İtalya ve Wisenau da bulunmuş kavanoz örneklerinde kulbun ortalarında düğüm yapıldığı görülmektedir. Pompei de kulbun ortasına düğüm yapılan örnekler Nero-Vespasianus (İ.S. 54-79) dönemine tarihlenmektedir. Kıbrıs da ele geçen cam buluntular arasında kulplu kavanozlar da bulunmuştur. Hollanda da ki müzelerde de kulplu kavanoz formları sergilenmektedir.

3.7.1.4 Merhem Kavanozları

Bu kavanozlar çok küçük, bodur formdadır. Bu kapların bazıları buluntu yerinde bronz karıştırma çubuklarıyla birlikte ele geçmişlerdir. Isings Form 67a ile aynı dönemde üretilmişlerdir. Flavius dönemi ve İ.S. 2. yüzyıl boyunca çok yaygındır. İtalya-Ventimiglia da Nero-Vespasianus dönemine tarihlenen mezarda mor renkli merhem kavanozu ele geçmiştir. İtalya- Aquileia da erken İ.S. 2. yüzyıl mezarlarında yine aynı formda kavanozlar görülmektedir. Cologne de İ.S. 3. ve 4. yüzyıla tarihlenen kısa boyunlu merhem kavanozu bulunmuştur. Kıbrıs camları arasında da kısa boyunlu merhem kavanozları bulunmaktadır. Hollanda-Nijmegen de İ.S. 4. yüzyıl mezarlarından gelen bir merhem kavanoz formu ele geçmiştir. İtalya-Pozzuoli de bulunmuş ve İ.S. 1. yüzyıl ortalarına tarihlenen küçük kavanoz formu bilinmektedir.

3.7.1.5 Amphora Biçimli Kavanozlar

Kavanoz formları arasında çok az görünen bir çeşittir. Boyun kısa ağıza doğru genişler ya da daha dardır. Geç dönemlerde form değişir. Pompei de bu formun en erken örnekleri bilnmektedir. Ray Winfield Smith koleksiyonundaki iki kulplu kavanoz ya da amphora şekilli cam kap, mavi cam üzerine opak beyaz, sarı, kırmızı halinde damla dekorlar yapılmıştır. Claudius-Neron dönemine ait olan bu form İ.S. 1. yüzyıl boyunca devam etmiştir.


3.7.2 Kalıba Üfleme Tekniğinde Kavanozlar

Kalıba üfleme tekniği genelllikle sürahilerde, şişelerde, kaselerde ve bardaklarda kullanılmaktadır. Ancak Klaros’da silindirik boyunlu, boyundan gövdeye geçişte uçları yuvarlatılarak birleştirilmiş dikey yiv dekorları olan No.189 kavanoz parçası ortaya çıkarılmıştır. Bu parçanın birebir aynısı su ana kadar ki yayınlarda bulunmamasına karşın, Amerika-Corning Müzesi nde sergilenen; gövdede tabula ansata içerisinde ENNIWN (Ennion un yaptığı) yazan tek kulplu sürahi üzerinde boyun ve gövdeden kaideye inen kısımdaki uçları yuvarlatılarak birleştirilmiş ve kabın çevresini dolaşan dikey yiv dekorların benzerleri bulunmaktadır. İsrail-Haaretz Müzesi nde sergilenmekte olan Ennion un eseri olan diğer bir sürahi de aynı dekor özellikleri görülmektedir. Bu sürahi kalıba üfleme tekniğinde İ.S. 1. yüzyıla aittir. Aynı formdaki Ray Winfield Smith koleksiyonundaki sürahi formunda da aynı dekorlar görülmektedir. Bu sürahide diğer tek kulplu sürahi gibi Ennion tarafından yapılmıştır. Renk açısından da her iki sürahi sarımsı-kahverengidir. Naples Arkeoloji Müzesi ndeki çift kulplu amphora şeklindeki kapta gövdede kalıba üfleme tekniğinde yapılmış aynı tarzda dikey dar yivler bulunmaktadır. Bu dekor özellikleri İ.S. 1.yüzyılın ortalarına tarihlenen ve bu döenmde moda olan bir dekor çeşidir.