Antik camlar

Şişeler

3.3.1 Serbest Üfleme Tekniğinde Şişeler

Prizmal gövdeli şişelerin bazıları ile Silindirik şişelerin tümü serbest üfleme tekniğinde yapılmışlardır. Prizmal gövdeli şişelerin; serbest üfleme tekniğinde üretilmiş olanları, üfleme sonrasında kap soğumadan düz bir yüzeye bastırılarak köşeli ya da dikdörtgen form verilmektedir. Şişe soğuduktan sonra ise, şerit biçimindeki kulp boyun ile omuzu birleştirecek şekilde aplike edilmektedir.

3.3.1.1 Silindirik Gövdeli Şişeler

Silindirik şişelerin boyunları genellikle kısadır. Kulpları ise prizmal gövdeli şişelerdekine benzer yapılmaktadır. Pompei de bazı silindirik şişe örneklerinde olduğu gibi çarkta kesme olarak yapılmış dekorlu çeşitleri bulunmaktadır. Bu formun yüksek ve kısa olmak üzere iki çeşidi vardır.

Kısa silindirik şişeler; uzun silindirik şişelerden daha az görünen bir formdur. Hofheim de Cladius-Flavius dönemine tarihlenen bir örnek bilinmektedir. Diğer örnekler ise Flavius döneminden daha sonraya tarihlenmektedir. Pompei den gelen örneklerde ağız önce dışarı, aşağı, yukarı ve tekrar aşağıya katlanarak yakalı ağız profilini oluşturmaktadır. İngiltere-Colchester de İ.S. 70 ile 96 yıllarına tarihlenen kısa silindirik şişe formları bulunmaktadır. Montmorillon da ele geçirilen kısa silindirik şişe parçası ise Antoninus dönemine İ.S. 131-168 yılları arasına tarihlenmektedir. Bazı silindirik yaka ağızlı şişeler kulplarına bağlı olarak bronz tutmaklarla ele geçmişlerdir. Bu bronz tutamaklar olasılıkla bu şişelerin hamamlarda taşıma işlevi olarak kullanıldıklarını göstermektedir.

Uzun silindirik şişeler; Flavius döneminde (İ.S.70-82) en çok görülen şişe formudur. Pompei de bu formun düz, iki, üç ya da daha fazla kaburgadan oluşan kulplu örnekleri yapıldığı bilinmektedir. Bu örneklerin biri hariç hepsi kısa boyunludur. Ağız biçimleri prizmal gövdeli şişelerle aynıdır. Ağız kısmı aşağı, yukarı ve tekrar aşağıya katlanarak oluşan örnekleri İ.S. 2 yüzyılın sonlarına aittir. Çarkta kesme çizgi dekorlu örnekleri ise İ.S. 3. yüzyılın ilk yarısında Cologne deki mezarlardan gelmektedir. Mısır Müzesi nde sergilenmekte olan silindirik şişe örneği dar boyunlu konik ağızlı kısa formlu silindirik gövdelidir. Bu eserin İ.S 300 ile 400 tarihleri arasında Suriye de üretildiği düşünülmektedir. Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. Cam Eserler Koleksiyonunda kısa ve uzun silindirik şişe formları bulunmaktadır. Ayrıca Yüksel Erimtan ve Hüseyin kolleksiyonlarında da İ.S. 1 ile 2 yüzyıllara tarihlenen silindirik şişe formları vardır. Kuzey İskoçya da Romalı lejyonlara ait kalede yapılan kazılarda 75 parça cam eserden 6 tanesi silindirik formlu cam şişedir. Ortaya çıkarılan silindirik şişeler İ.S. 1 yüzyılın sonlarına tarihlenmektedir.



3.3.2 Kalıba Üfleme Tekniğinde Şişeler

3.3.2.1 Prizmal Gövdeli Şişeler

Ağız kenarları içe katlandıktan sonra üstten düzleştirilmiş, silindir boyunları, eşkenar dörtgen, altıgen ya da sekizgen prizması biçimli gövdeleri vardır. Eşkenar dörtgen ya da kare olan örnekleri çoğunluktadır. Şişenin boynu ile ile omuzunu birleştiren tek kulp genişçe bir şerit görünümünde çoğunlukla üzeri dikey yivlidir. Kaide ise genellikle düz yapılmaktadır. Prizmal gövdeli şişelerin çeşitli örnekleri bulunmakla birlikte yükseklikleri 40 cm yi aşan formları az görülmektedir. Buna karşılık bu güne kadar saptanan en küçük örnek ise 5 cm.‘dir. Anadolu daki prizmal gövdeli şişelerin yükseklikleri ortalama 20 cm.dir. Prizmal gövdeli gövdeli şişeler çoğunlukla doğal yeşilimsi ya da mavimsi renkte, saydam camdan yapılmışlardır.

Serbest üfleme ve kalıba üfleme tekniğinde üretilmiş şişeler birbirlerine benzemektedirler. Ancak, kalıba üflenmiş örneklerin cidarları daha kalın, köşeleri daha keskindir. Diplerinde süsleme yazı vb. bulunanlar da kalıba üflenmiş prizmal gövdeli şişe örnekleridir. Serbest üfleme tekniğinde ise, üfleme sonrasında, kap soğumadan, düz bir yüzeye bastırılarak, köşeli ya da dikdörtgen form verilmektedir. Her iki teknikte de, şişe soğuduktan sonra, şerit biçimindeki kulp boyun ile omuzu birleştirecek şekilde aplike edilmektedir. Prizmal gövdeli şişelerin en yaygın kullanım amaçları, çeşitli sıvı maddelerin taşınmasıdır. Dörtgen köşeli ve çokgen gövde formu, saklama açısından kolaylık sağlamakta, taşımacılıkta yer kaybını önlemektedir.

Roma imparatorluğunun Akdeniz boyunca uzanan geniş topraklara sahip olması ve zenginliği, Roma'da zevklerin, lükslerin artısına yol açmıştır. Romalılar, ekmeği Mısır dan gelen buğdaydan yapmış, Romalı kadınlar Arabistan dan gelen kozmetikleri kullanmış, baharatı Hindistan dan getirmişler, şarabı da Ege den ithal etmişlerdir. Bu dönemde zeytin ve şarap tüketiminde büyük bir artış olmuştur. Bu sıvıların taşınmasında kullanılan prizmal gövdeli şişelere Roma İmparatorluğunun Doğu ve Batı topraklarında sıklıkla rastlanması doğaldır. Sadberk Hanım Müzesi cam eserleri koleksiyonunda, Malta taşından yapılmış kare biçiminde kalıp bulunmaktadır. Bu kalıbın prizmal gövdeli şişelere ait olduğu düşünülmektedir. Buluntu yeri ise belli değildir.

Prizmal gövdeli şişelerin taşımacılıktaki ve günlük yaşamdaki işlevlerinin yanı sıra, mezar armağanı olarak da kullanıldıkları anlaşılmaktadır. Roma imparatorluğunun doğu ve batı topraklarındaki birçok mezarda prizmal gövdeli şişeler mezar armağanı olarak kullanılmışlardır. Ancak bu şişeler hiçbir zaman taşımacılıkta kullanıldıkları kadar mezar armağanı olarak çok sık bir şekilde kullanılmamışlardır. Dura Europos kazılarında bir çok prizmal gövdeli şişelere ait kulp boyun ve kaide parçası ele geçmiştir. Ancak bunların üretiminin bu bölge değilde batıdan ithal edildiği düşünülmektedir. Bu parçaların olasılıkla İ.S. 1.yüzyılın son çeyreği ile İ.S. 3 yüzyıl arasındaki döneme ait olmaları gerektiği belirtilmektedir. Karanis kazılarında da serbest üfleme ve kalıba üfleme tekniğinde prizmal gövdeli şişe parçaları bulunmuştur. Kuzey İskoçya daki Roma lı lejyonların kaldığı kalede 1952-1968 yılları arasında yapılan kazılarda oldukça fazla cam eserle karşılaşılmış ve bunların arasında prizmal gövdeli şişelerde bulunmuştur. Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi nde İ.S: 2 ile 3. yüzyıla tarihlenen prizmal gövdeli şişe sergilenmektedir.